ДҮЗЕН БОЛЫС КЕСЕНЕСІ
Орталық Қазақстанда ХІХ ғ. сәулет өнерінің озық үлгісі. Ұлытау ауданы Алаша хан кесенесінен 25 шақырым жерде өзеннің жағасында орналасқан. Дүзеннің кесенесі 1863 ж. оның ағасы Ерденнің тапсырысы бойынша бой көтерген. Республикалық дəрежедегі тарихи ескерткіштің сыртқы келбеті Алаша ханның кесенесіне ұқсас. Ғимаратты халық шебері Сералы Еламанұлы Дүзен Сандыбайұлының қабірінің басына тұрғызған. Сералы қожа Еламанұлы қыстай Түркістанда кірпіш күйдіріп, оны қалауды үйреніп, жазда еліне оралады. Қасына 60 жігіт жалдап, кесенені 1863 ж. бастап, 1866 ж. бітіреді. Кейбір еңбектерде ғимаратты Қарамола, Жүзден, Дзен, Джузден деп қате жазып жүр. Дүзен – ХІХ ғ. өмір сүрген батыр, әрі асқан дәулетті адам болыпты. Нақтылай айтсақ, Атбасар дуанына аға сұлтан болған Ерден Сандыбайұлының туған ағасы. Кенесары Қасымовтың ұлт-азаттық жорықтарына қатысқан сенімді серігі, қол бастаған батыры. Болыс Қоқан-Жырық-Байназар болысының биі болған. 1840 ж. Анна лентасындағы медальмен марапатталған. Дүзен кесенесі Алаша хан мен Жошы хан күмбезінің үлгісінде салынған. Ескерткіштің негізгі аумағы төртбұрышты. Кесене порталды-күмбезді құрылысқа жатады. Кесененің негізгі көлемі күрделі пештақты-күмбезді текшеленген құрылыс болып есептеледі. Ғимараттың бүрмеленген күмбезі он қырлы мойындықпен көтерілген. Кірпіштері қалың майбалшық ерітіндісімен өрілген. Бас қасбетінде есік ойығы алдында беларқалы қуысы бар. Оның айналасы үш жолақты жақтаумен қоршалған. Ортадағы жолақ шаршы өрнектеліп ойылған тақтайша кірпішпен әрленген. Ал қалған 3 қасбетінің қабырғасы “ромб” пішінді қалаумен өрілген. Қасбеттерінің жоғары жиектерінде дөдегесі бар. Дөдегенің шаршы қалыпты тақтайшалары сегіз қырлы жұлдызбен оюланып, үстінен көк түсті жыланкөз шыңылтырмен көмкерілген. Дөдегеден жоғарғы екі қатар қалауы тіс тәрізді әдіспен өріліп, ең шетін бұғат жиектеп шыққан. Ғимараттың оңтүстік-батыс жағындағы ішкі бұрышта төбеге шығатын сатысы бар. Ол тар галерея тәрізді қабырғаларды айнала бойлап барып, пештақтың үстіндегі шағын алаңға және әрі төбежабынның үстіне шығарады. Дүзен кесенесінің еденіне шаршы тақта кірпіш төселінген. Бүрмелі күмбездің ұшар басында бір-бірімен қиылыса орнатылған ағаш діңгектері бар.